Εισαγωγή στη Δημιουργική Ανάγνωση και Γραφή του Πεζού Λόγου - Η συμβολή της αφηγηματολογίας (Σ. Κιοσσές/ εκδ. Κριτική)

 

Συγγραφέας: Σπύρος Κιοσσές
Σελίδες: 488
Xρονολογία: 2018
ISBN: 978-960-586-262-6
Εκδόσεις: Κριτική

🎯"Εισαγωγή στη Δημιουργική Ανάγνωση και Γραφή του Πεζού Λόγου" 

Το βιβλίο «Εισαγωγή στη Δημιουργική Ανάγνωση και Γραφή του Πεζού Λόγου» του Σπύρου Κιοσσέ αποτελεί έναν ολοκληρωμένο και σύγχρονο οδηγό για τη βιωματική διδασκαλία της λογοτεχνίας. Απαντά με επιστημονική αρτιότητα και πρακτικό προσανατολισμό στις αυξημένες ανάγκες που έχουν προκύψει από τον μετασχηματισμό των σύγχρονων Προγραμμάτων Σπουδών και την επανατοποθέτηση της λογοτεχνίας στο κέντρο μιας δημιουργικής και βιωματικής εκπαίδευσης.

Πρόκειται για ένα εγχειρίδιο που συνδυάζει θεωρητική εμβάθυνση, μεθοδολογική σαφήνεια και πλούσιο πρακτικό υλικό, προσφέροντας στον εκπαιδευτικό ένα δυναμικό εργαλείο που μπορεί να εφαρμοστεί άμεσα, αλλά και να προσαρμοστεί στις ιδιαίτερες ανάγκες κάθε σχολικής τάξης.

Αν και έχει ακαδημαϊκό υπόβαθρο, το βιβλίο λειτουργεί ως πλατφόρμα στοχασμού, ανανέωσης και εμπλουτισμού της διδακτικής πράξης. Απευθύνεται όχι μόνο σε νέους εκπαιδευτικούς, αλλά και σε έμπειρους φιλολόγους, καθώς αποτελεί πολύτιμη πυξίδα ακόμη και για εκείνους που έχουν διανύσει χρόνια στη σχολική αίθουσα.

📖 Δομή του βιβλίου

Το βιβλίο «Εισαγωγή στη δημιουργική ανάγνωση και γραφή του πεζού λόγου» είναι προσεκτικά δομημένο σε τέσσερα βασικά κεφάλαια, τα οποία ακολουθούν μια λογική πορεία εξέλιξης από το θεωρητικό πλαίσιο προς την πρακτική εφαρμογή.

🔹 Κεφάλαιο Α – Εισαγωγικές έννοιες
Το πρώτο μέρος του βιβλίου εστιάζει στην έννοια της δημιουργικότητας και στη θέση της στο εκπαιδευτικό περιβάλλον. Αναδεικνύεται η σχέση της δημιουργικής ανάγνωσης και γραφής με τη σχολική πράξη, όχι ως εναλλακτική μεθοδολογία, αλλά ως μια βασική συνιστώσα της λογοτεχνικής παιδείας. 

🔹 Κεφάλαιο Β – Η αρχή της συγγραφής
Στο δεύτερο μέρος εξετάζεται η εκκίνηση της συγγραφικής διαδικασίας, μέσα από τα λεγόμενα παρακειμενικά στοιχεία: τίτλος, αφιέρωση, πρόλογος, μότο, καθώς και η φυσιογνωμία του συγγραφέα. Αυτά τα στοιχεία παρουσιάζονται ως δομικά και λειτουργικά κομμάτια της λογοτεχνικής εμπειρίας, τα οποία προδιαγράφουν το νόημα και ενεργοποιούν προσδοκίες στον αναγνώστη. Παράλληλα, γίνεται αναφορά σε θεωρητικές προσεγγίσεις για τον συγγραφέα, τις μεταμορφώσεις του στον χρόνο, καθώς και τον μεταμοντέρνο «θάνατο του συγγραφέα» (R. Barthes) και την αναγνωστική «ενεργοποίηση» της σημασίας.

🔹 Κεφάλαιο Γ – Θεμελιώδεις αφηγηματικές δομές
Το τρίτο και θεωρητικά πιο πυκνό κεφάλαιο, είναι αφιερωμένο στα βασικά αφηγηματολογικά εργαλεία, τα οποία προέρχονται κυρίως από τη γαλλική και αγγλοσαξονική παράδοση (Genette, Bal, Brooks, Todorov, Bremond κ.ά.). Αναφορές όμως γίνονται και στις αναγνωστικές θεωρίες (π.χ. Iser, Jauss), υπογραμμίζοντας τη σημασία του αναγνώστη ως δημιουργού νοήματος.

Ο κ. Κιοσσές εξετάζει, με σαφήνεια και παιδαγωγική πρόνοια, θεμελιώδεις έννοιες όπως:

• η πλοκή ως μεταβολή και αλληλουχία γεγονότων,

• οι χαρακτήρες και η σχέση τους με τη δράση, το χώρο και τον χρόνο,

• οι μορφές αφηγητή και τα επίπεδα αφήγησης,

• η εστίαση (εσωτερική, εξωτερική, μηδενική)

• ο χρονικός χειρισμός της αφήγησης (επιτάχυνση, επιβράδυνση, αναδρομή, πρόδρομη αφήγηση).

Όλα αυτά παρουσιάζονται όχι ως αφηρημένες θεωρητικές κατηγορίες, αλλά ως λειτουργικά εργαλεία που ο αναγνώστης και ο μελλοντικός συγγραφέας μπορεί να αξιοποιήσει συνειδητά.

🔹 Κεφάλαιο Δ – Εφαρμογές και δημιουργικές δραστηριότητες
Το τελευταίο μέρος αποτελεί την πρακτική εφαρμογή όλων των προηγούμενων θεωρητικών ενοτήτων. Περιλαμβάνει πλούσιο υλικό με δραστηριότητες που ενθαρρύνουν τους μαθητές/τριες ή φοιτητές/ριες να αναλύσουν, να μετασχηματίσουν και να επανεγγράψουν τα κείμενα. Έτσι, προάγεται η συνειδητή συγγραφή, όπου η δημιουργικότητα συνδυάζεται με την κριτική σκέψη. Το βιβλίο γίνεται έτσι όχι μόνο ένα εργαλείο κατανόησης της λογοτεχνίας, αλλά και ένα εργαστήριο συγγραφής.

📚 Τι προσφέρει το βιβλίο;

🔹 Θεμελιώνει θεωρητικά τη δημιουργική ανάγνωση και γραφή

Ένα από τα βασικά πλεονεκτήματα της προσέγγισης του Σπύρου Κιοσσέ είναι η βαθιά θεωρητική θεμελίωση της δημιουργικής ανάγνωσης και γραφής, που δεν περιορίζεται σε ένα παιδαγωγικό εργαλείο ανάπτυξης δεξιοτήτων, αλλά αντλεί συστηματικά από τη λογοτεχνική θεωρία, και κυρίως από την αφηγηματολογία. Μέσα από τη χρήση εννοιών όπως η εστίαση, ο αφηγητής, ο αφηγηματικός χρόνος, οι ρόλοι των χαρακτήρων και η δομή της πλοκής, αναδεικνύεται το πώς τα αφηγηματικά εργαλεία συνιστούν όχι μόνο αντικείμενα μελέτης, αλλά και γόνιμα πεδία άσκησης της δημιουργικής γραφής. Η θεωρία, επομένως, δεν λειτουργεί ως περιθωριακό πλαίσιο, αλλά ως οργανικό μέρος της διδακτικής πράξης και της ερμηνευτικής αυτονομίας του μαθητή ή του φοιτητή. Η δημιουργική γραφή προτείνεται όχι ως ελεύθερη έκφραση απαλλαγμένη από όρια, αλλά ως στοχαστική διερεύνηση των αφηγηματικών δυνατοτήτων, βασισμένη σε επιστημονικά τεκμηριωμένες έννοιες.

Ιδιαίτερη σημασία αποδίδεται όμως και στη μελέτη των λεγόμενων παρακειμενικών στοιχείων ενός λογοτεχνικού έργου, όπως είναι ο τίτλος, ο πρόλογος, η αφιέρωση ή το μότο. Αυτά τα στοιχεία δεν αντιμετωπίζονται ως απλά συνοδευτικά, αλλά ως σημαντικά σημασιολογικά σήματα, που προσανατολίζουν την πρόσληψη του κειμένου και επηρεάζουν τη δημιουργική αναγνωστική διαδικασία. Μέσα από δραστηριότητες που εστιάζουν στην αναγνώριση, ανάλυση και δημιουργική ανασύνθεση αυτών των στοιχείων, οι μαθητές και οι φοιτητές ασκούνται στο να ανιχνεύουν την πρόθεση, το ύφος και τη δυναμική του συγγραφικού έργου από τα πρώτα κιόλας του εξωτερικά ίχνη. Αυτή η προσέγγιση ενισχύει την καλλιέργεια μιας πιο υποψιασμένης και συνειδητής αναγνωστικής στάσης.

🔹 Ανοίγει κρίσιμους παιδαγωγικούς προβληματισμούς

Πραγματεύεται ερωτήματα που απασχολούν την καθημερινή διδακτική πράξη. Ενθαρρύνει τον αναστοχασμό γύρω από τον ρόλο του εκπαιδευτικού, τη σχέση ανάγνωσης και γραφής και τη συμβολή της λογοτεχνικής θεωρίας στη δημιουργική παραγωγή λόγου:

• Ποιος είναι ο ρόλος του εκπαιδευτικού στο πλαίσιο της δημιουργικής ανάγνωσης και γραφής;
• Γιατί προηγείται η ανάγνωση της γραφής;
• Πώς η θεωρία μπορεί να γίνει εργαλείο και όχι εμπόδιο στη δημιουργικότητα;

🔹 Προσφέρει πρακτικά εργαλεία για Γυμνάσιο και Λύκειο

Αν και δεν στηρίζεται σε έτοιμα διδακτικά σενάρια, το βιβλίο διαθέτει έναν εντυπωσιακό πλούτο προτεινόμενων δραστηριοτήτων, τις οποίες ο/η εκπαιδευτικός μπορεί να αξιοποιήσει ευέλικτα και δημιουργικά. Οι δραστηριότητες αυτές λειτουργούν ως αφορμές για πειραματισμό, ερμηνευτική εμπλοκή και παραγωγή λόγου, ενισχύοντας τον ρόλο του μαθητή ως ενεργού αναγνώστη και συνδημιουργού νοήματος. Δομούνται πάνω στον άξονα 49 θεματικών ενοτήτων λ.χ. "Η αρχή - το κλείσιμο", "Οι λειτουργίες του Αφηγητή", "Αφήγηση - Λόγος χαρακτήρων", "Αφήγηση - Συνείδηση χαρακτήρων" κ.α. Κάθε θεματική ενότητα περιέχει ποικίλο αριθμό δραστηριοτήτων. Οι δραστηριότητες -αν και διαμορφώθηκαν για πρωταρχική χρήση στην τριτοβάθμια εκπαίδευση- επιτρέπουν στον εκπαιδευτικό της δευτεροβάθμιας τόσο να τις χρησιμοποιήσει αυτούσιες όσο και να τις χρησιμοποιήσει ως πρότυπα για τον σχεδιασμό δικών του δραστηριοτήτων.

📌Σε ποιους απευθύνεται;

Η συμβολή του έργου του κ. Κιοσσέ αποκτά ιδιαίτερη σημασία στο πλαίσιο των νέων Προγραμμάτων Σπουδών για τη Λογοτεχνία, όπου η δημιουργική ανάγνωση και γραφή αποτελούν πλέον κεντρικούς άξονες της διδακτικής προσέγγισης. Η ενσωμάτωση θεωρητικών εργαλείων από την αφηγηματολογία και τις αναγνωστικές θεωρίες δεν λειτουργεί αποσπασματικά, αλλά υποστηρίζει μια κριτική, στοχαστική και ενεργή σχέση του μαθητή με το λογοτεχνικό κείμενο. Ο εκπαιδευτικός αναδεικνύεται πλέον όχι μόνο ως φορέας γνώσης, αλλά και ως συντονιστής αναγνωστικών εμπειριών, που καλείται να δημιουργήσει τις συνθήκες για ερμηνευτικό διάλογο, πειραματισμό με τη γλώσσα και συναισθηματική εμπλοκή. Σε αυτό το πλαίσιο, η γνώση της θεωρίας δεν είναι πολυτέλεια αλλά προϋπόθεση για την ενδυνάμωση της αναγνωστικής και συγγραφικής αυτονομίας των μαθητών/τριών και για την οικοδόμηση μιας ουσιαστικής σχέσης με τη λογοτεχνία ως ζωντανή τέχνη. 

Συμπερασματικά, το βιβλίο του κ. Κιοσσέ απευθύνεται:

• Στους έμπειρους φιλολόγους που θέλουν να επικαιροποιήσουν την ακαδημαϊκή τους κατάρτιση και να ανανεώσουν τη διδακτική τους προσέγγιση.

• Στους νέους εκπαιδευτικούς που αναζητούν μεθοδολογικά σταθερά αλλά και χώρο για δημιουργικότητα.

• Στους συντονιστές εκπαίδευσης και επιμορφωτές που θέλουν ένα εγχειρίδιο-γέφυρα ανάμεσα στη θεωρία και την πράξη.

Υ.Γ. Για το ρόλο της δημιουργικής ανάγνωσης και γραφής στα νέα προγράμματα σπουδών, δες και την παρακάτω ανάρτηση: Βοηθήματα στο Μικροσκόπιο: Δημιουργική Ανάγνωση και Γραφή στα Νέα Προγράμματα Σπουδών

📖 Παρακάτω μπορείτε να δείτε αποσπάσματα από το βιβλίο:

Αναλυτικά τα περιεχόμενα του βιβλίου μπορείτε να τα βρείτε στην ιστοσελίδα των εκδόσεων Κριτική: Εισαγωγή στη δημιουργική ανάγνωση και γραφή του πεζού λόγου –